Bitwa o Wisłę

Działania wojenne na terenie powiatu otwockiego we wrześniu 1939 roku.

Zbiorowa mogiła czterech żołnierzy WP w Gassach
Zbiorowa mogiła czterech żołnierzy WP w Gassach
Adolf Hitler dokonuje przeglądu wojsk.
Adolf Hitler dokonuje przeglądu wojsk.


Latem 1939 roku nikt w Polsce nie miał już wątpliwości co to zamiarów Adolfa Hitlera. Na terenie całego kraju trwały przygotowania do wojny. Niestety Naczelne Dowództwo przygotowywało kraj na wojnę jaka już była. Niemcy natomiast szykowali coś czego świat jeszcze nie widział – Blitzkrieg – zmasowane i precyzyjne uderzenie dużych formacji pancernych wspartych lotnictwem i artylerią, gdzie piechota służyła już tylko do oczyszczania frontu z niedobitków. Polski plan zakładał rozlokowanie armii na całej granicy z Niemcami aby podjąć walkę od pierwszych chwil agresji. Było to podyktowane sytuacją polityczną. Polska liczyła na pomoc sojuszniczej Anglii i Francji. Oczywistym było że rozciągnięte na zbyt długim froncie jednostki Wojska Polskiego w końcu będą musiały się cofnąć na główną linię obrony którą wyznaczyły rzeki Narew, Wisła i San. Tu miała się zatrzymać niemiecka inwazja i tu Wojsko Polskie miało czekać na odsiecz z zachodu.

Rejon działania omawiany w artykule.  Drogi utwardzone w roku 1939 wg ówczesnych map samochodowych.
Rejon działania omawiany w artykule. Drogi utwardzone w roku 1939 wg ówczesnych map samochodowych.

1. Woda

Most między Brzuminem a Piwoninem.
Most między Brzuminem a Piwoninem.

Do końca czerwca Ministerstwo Komunikacji na polecenie GISZ zbudowało na Wiśle cztery mosty w: Maciejowicach, Solcu Sandomierskim, Świdrach Małych i Mogile pod Krakowem. Latem wybudowano kolejne, między innymi w Brzuminie.
Most między Brzuminem a Piwoninem miał długość 1100 m i szerokość jezdni 3 m. Został wykonany z czterocalowych pali drewnianych z lasów garwolińskich. Posiadał jeden człon ruchomy napędzany silnikiem spalinowym i nośność 10,5 tony.
Most wybudowało  Zgrupowanie Mostowe nr. 2 pod dowództwem porucznika inżyniera Władysława Różyckiego. W jego skład wchodzili żołnierze z Kazunia, Modlina, Puław i Nowego dworu Mazowieckiego.

Most łączący Świerże Górne i Przewóz pod Maciejowicami miał nośność 20 ton. Oddany został do użytku 12 czerwca 1939 roku. Posiadał przęsło stalowe dostarczone przez firmę A. Jabłoński. Z Warszawy.
Kolejny most między wsiami Cieszyca a Świdry Małe miał nośność 20 ton.Dodatkowo w rejonie działał prom we wsi Gassy.
Na łamach gazety „Dobry Wieczór – Kurjer Czerwony” zamieszczona została wzmianka z Otwocka o pacjentach Sanatorium m. st. Warszawy, którzy zgłosili się do kopania rowów. Władze aresztowały kolonistów niemieckich podejrzanych o szpiegostwo. Najwięcej Niemców mieszkało w Wildze i Sobieniach.


(Lista linków do materiałów źródłowych na końcu artykułu.)

2. Powietrze

Junkers Ju-87 podczas naloty
Junkers Ju-87 podczas naloty

1 września 1939 roku, piątek.

Około godziny 8:00 rano na szczycie wierzy wodnej Sanatorium Wojskowego w Otwocku odzywa się syrena alarmowa. Słychać szum i przeraźliwe wycie nadlatujących od strony Sobień samolotów oraz strzały artylerii
 p-lot.  Luftwaffe – niemieckie lotnictwo atakuje Warszawę. Jej celem są nie tylko obiekty wojskowe. Mieszkańcy Otwocka i okolic przekonają się o tym już w pierwszych godzinach wojny. Po nieudanej próbie ataku na stolicę niemiecki bombowiec nurkujący Junkers Ju-87 zrzuca bomby na pensjonat przy ulicy Żeromskiego i ośrodek szkolno-wychowawczy „Centos” przy ulicy Glinieckiej. Od wybuchu i ognia ginie siedmioro dzieci a trzydzieści dwoje zostaje rannych. Do Otwocka przyjeżdża Melchior Wańkowicz. Pisze wstrząsający reportaż o skutkach bombardowania, który jednak nie zostaje opublikowany przez cenzurę. Zbyt drastycznie ukazuje ofiary nalotu. Wańkowicz napisał m.in. o zranionym dziecku: „Pełzło w krzaki ciągać się na rączkach, wlokąc za sobą zmiażdżone nogi”. Mieszkańcy Otwocka wpadli w panikę. Ludzie wykupują artykuły spożywcze, zwłaszcza mąkę, sól i cukier, a także zapałki, świece i naftę. W aptekach rozchwytywano środki opatrunkowe. Władze miasta organizują ochotnicze patrole obrony przeciwlotniczej, do których zgłaszają się głównie nastoletni chłopcy.
Zbombardowany zostaje most w Świdrach Małych gdzie śmierć ponosi czterech żołnierzy. O godzinie 12:00 trzy samoloty bombardują most w Brzuminie. Most zostaje uszkodzony.Podczas nalotu na stację kolejową w Celestynowie ginie dziesięć osób. Jedenasta ofiara umrze w szpitalu 7 września.

Warszawę atakuje falowo około 200 samolotów 1 i 4 floty powietrznej Luftwaffe. Szybkie i nowoczesne bombowce He-111, Do-17 i Ju-87 latają w eskortach myśliwców Messerschmitt Bf-109 i Bf-110. Naprzeciw tej sile staje Brygada Pościgowa tworzona przez pilotów 111, 112, 113, 114 i 123 eskadry myśliwskiej. Brygada miała na wyposażeniu 53 myśliwce PZL P.7a, PZL P.11a i PZL P.11c. Podczas walk nad Warszawą do 6 września Brygada traci 36 samolotów strącając 30,5 samolotów wroga. Artyleria przeciwlotnicza strąca 13 maszyn wroga. Dwie spadają pod Otwockiem.

Ciągniki artyleryjskie C7P na moście na Wiśle.
Ciągniki artyleryjskie C7P na moście na Wiśle.
Polacy wierzyli w siłę swojej armii i w Naczelne Dowództwo.
Polacy wierzyli w siłę swojej armii i w Naczelne Dowództwo.
Fall Weiss (wariant biały) - plan napaści na Polskę.
Fall Weiss (wariant biały) - plan napaści na Polskę.

3. Stal

Działo przeciwpancerne 37mm wz. 36 Bofors
Działo przeciwpancerne 37mm wz. 36 Bofors

3 września 1939 roku, niedziela.
Tego dnia Polaków ogarnia radość! Nasi sojusznicy, Anglia i Francja wypowiadają wojnę III Rzeszy.
Jednak sytuacja na froncie wygląda źle. Bitwa graniczna zostaje przegrana. Wojsko Polskie rozpoczyna odwrót na linię Wisły jednak Wehrmacht jest tuż za cofającymi się jednostkami. Otwock znajduje się na szlaku odwrotu Armii „Łódź”. Dowództwo przystępuje do organizowania obrony Warszawy na czele której staje gen bryg. Walerian Czuma. Do Otwocka przybywa II batalion 26 Pułku Piechoty 5 Dywizji Piechoty pod dowództwem mjr Karola Wicka, wsparty plutonem artylerii i kompanią ppanc. Oddział liczy blisko 1000 żołnierzy posiadających na wyposażeniu:
- 27 rkm-ów 7,92mm wz. 28 Browning
- 9 karabinów ppanc 7,92 wz. 35 Kb.Ur
- 12 armat ppanc 37mm wz. 36 Bofors  
- 12 ckm-ów 7,92 wz. 30 Browning
- 2 moździerze
- 2 armaty polowe 75mm wz. 1897 Schneider
Batalion zajmuje pozycję w Świdrach Małych gdzie do tej pory stacjonowała tylko 11 Kompania Mostów Ciężkich z Modlina wsparta kilkoma armatami plot 40mm wz. 36 Bofors
Z Garwolina wyrusza Warszawska Brygada Pancerno - Motorowa pod dowództwem płk Stefana Roweckiego. Jej cel to obrona Wisły na odcinku od Dęblina do Solca.

6 września 1939 roku, środa.
Powstaje Armia „Lublin”. Jej zadanie to obrona mostów w Solcu, Puławach, Dęblinie i Maciejowicach. Natomiast jeszcze w sierpniu przeprowadzono ewakuację z Centrum Wyszkolenia Kawalerii w Grudziądzu do Ośrodka Zapasowego Kawalerii w Garwolinie pod dowództwem płk Tadeusza Komorowskiego. Zadaniem OZK jest tworzenie improwizowanych pułków i grup kawaleryjskich i włączanie ich do walki oraz obrona mostów w Maciejowicach i Brzuminie.
Do obrony mostu w Brzuminie utworzono oddział z rezerw 18 Pułku Ułanów z Pomorskiej BK. Pod dowództwem majora Jerzego Jasiewicza. Początkowo w skład oddziału wchodzi:
- Szwadron kolarzy 18pu rotmistrza rezerwy Władysława Jaczyńskiego
- Pluton ckm-ów 18pu
- działon ppanc 37mm wz. 36 Bofors
-15 kompania mostów ciężkich
-15 ciężka kolumna pontonowa
-30 bateria plot z czterema armatami plot 40mm wz. 36 Bofors
oraz utworzony przez Ośrodek Zapasowy Artylerii Motorowej w Górze Kalwarii – 1 pułk artylerii najcięższej pod dowództwem majora Bronisława Nowakowskiego z dwoma działami 75mm. wz. 1897. Odział został ewakuowany z Góry Kalwarii 1 września. 

Z czasem obrona mostu powiększa się o:
- pluton ckm 16pu ppor. rez. Jerzego Glińskiego
- dwa plutony ckm 115 Kompanii ckm-ów plot
- szwadron pieszy 18pu por. rez. Feliksa Darnowskiego
- 3 szwadron marszowy konny 7pu por Henryka Kuleszy

Prawdopodobnie prom w Gassach
Prawdopodobnie prom w Gassach

7 września 1939 roku, czwartek.
W godzinach porannych most w Brzuminie zostaje trwale uszkodzony w wyniku bombardowania. Wszystkie przeprawy zaczynają się zapełniać uchodźcami i wojskiem. Są intensywnie bombardowane nie tylko mosty ale i drogi do nich prowadzące. We wsi Opacz na drodze do Cieszycy pod bombami giną cywile. W Gassach powstaje wielki zator. Wśród uchodźców jest dużo Cyganów z taborami którzy przed wojną jeździli po wsiach i przyjeżdżali na targ do Karczewa. Przewoźnicy podejmują decyzję że będą pływać obydwoma promami jak długo się da a na końcu sami uciekną przed bitwą. Tego dnia kapituluje Westerplatte.

Obsługa ckm-u 7,92mm wz. 30 Browning
Obsługa ckm-u 7,92mm wz. 30 Browning

8 września 1939 roku, piątek
Trwają kolejne naloty na przeprawy. W Gassach ginie jeden mieszkaniec wsi. Podczas nalotu na most w Świdrach Małych odłamek trafia w skład materiału wybuchowego przygotowanego na wysadzenie mostu. Most zostaje poważnie uszkodzony. W jego naprawie pomagają okoliczni mieszkańcy. Chwile po nalocie przez most przechodzi 44 Rezerwowa Dywizja Piechoty. Jej dowódca, płk Eugeniusz Żongołłowicz przejmuje odcinek i rozszerza obronę do Karczewa gdzie zostaje wysłana 5 kompania II baonu 26pp wsparta plutonem ckm i plutonem dział ppanc. Łącznie około 265 żołnierzy, 9 rkm-ów, 3 ckm-y, 3 działka ppanc 37mm i 3 karabiny ppanc Kb.Ur. Dowódca 5 kompani, kpt. Władysław Przybyłowicz okopuje się pod Karczewem i wysyła mały oddział zwiadu na prom w Gassach.

Niemieckie czołgi PzKpfw I na terenie Polski.
Niemieckie czołgi PzKpfw I na terenie Polski.

Gdy na prawym brzegu Wisły tężeje polska obrona, w południe Góra Kalwaria zostaje zajęta przez 1 Dywizję Pancerną XVI Korpusu Pancernego pod dowództwem generała Rudolfa Schmidta.
1 września dywizja przemieszczała się po osi Panki - Kłobuck i w dniu 2 września opanowała mosty na Warcie w rejonie miejscowości Gidle oraz toczyła walki o Częstochowę. 3 września przez Radomsko dotarła do Kamieńska, gdzie w nocy została zaatakowana przez 2 Pułk Strzelców Konnych z Wołyńskiej BK i poniosła straty w ludziach i sprzęcie. 4 września atakowała na odcinku Jeżów - Rozprza. Następnie po przełamaniu polskiej obrony ruszyła na Piotrków Trybunalski. 6 września dywizja walczyła do zmroku z oddziałami 13 DP, a 7 września ruszyła w stronę Warszawy.
W skład Dywizji wchodziły:
- 1 Brygada Pancerna (dwa pułki po dwa bataliony) – 3000 żołnierzy i 324 czołgi
- 1 Brygada Strzelców (zmotoryzowana)
                   - 1 Pułk Strzelców (dwa baony) - 3200 żołnierzy i 90 wozów pancernych
                   - 1 Baon Motocyklowy                                 
-73 Pułk Artylerii – 1200 żołnierzy, 24 haubice, 12 armat plot, 49 armat ppanc
- 4 Baon rozpoznawczy
-73 Baon Łączności
Łącznie w chwili opuszczenia koszar 11700 żołnierzy.

Czersk. Zdjęcie pozowane wykonane po zakończeniu walk.
Czersk. Zdjęcie pozowane wykonane po zakończeniu walk.

1 Dywizja Pancerna ma na zadanie przekroczenie Wisły i zaatakowanie Warszawy od strony Pragi. W tym czasie 4 Dywizja Pancerna zajmuje Okęcie i Włochy po czym zostaje zatrzymana przez obronę Stolicy. Niemcy dokonują zmiany planu. Brygada Pancerna 1DPanc wspiera działania 4DPanc, natomiast Brygada Strzelców otrzymuje zadanie zdobycia przyczółku na prawym brzegu Wisły pod Górą Kalwarią w celu związania sił polskich walką. Zadanie ataku na Warszawę od strony Pragi otrzymują nacierające z Prus Wschodnich 11 i 61 Dywizja Piechoty.

4. Ogień

Bombowiec Heinkel He-111 nad Warszawą
Bombowiec Heinkel He-111 nad Warszawą

8 września 1939 roku, piątek.
Jeszcze tego samego dnia Niemcy wysyłają patrole zwiadowcze w kierunku przepraw. Dochodzi do potyczek w Świdrach Małych i na promie w Gassach gdzie polski oddział zostaje rozbity.
Przewoźnicy uciekli do Karczewa
i wrócili na przeprawę dopiero po dwóch dniach odnajdując ciała czterech żołnierzy oraz Cyganów którzy nie chcieli zostawić dobytku.
W Świdrach Małych zatrzymuje się szwadron 7pu z OZK w Garwolinie pod dowództwem rot. Feliksa Siedleckiego. Natomiast 4 i 6 kompania 26pp zostają wycofane na Pragę.
Bomby spadają na most w Brzuminie. W godzinach 14:30 – 17:20 most bombarduje I./KG27 (1 dywizjon 27 pułku bombowego Luftwaffe). Następnie po przygotowaniu artyleryjskim most atakuje piechota zmotoryzowana na łodziach pontonowych. Atak zostaje odparty.
Tego dnia bomby spadają też na Garwolin. W wyniku nalotu płonie 90% zabudowy centrum miasta.
Garwolin będzie bombardowany przez kilka kolejnych dni.

Tak niemiecka piechota zmotoryzowana przeprawiała się przez Wisłę.
Tak niemiecka piechota zmotoryzowana przeprawiała się przez Wisłę.

9 września 1939 roku, sobota.
Niemcy po rozpoznaniu polskiej obrony na linii Wisły decydują się na nocny atak w miejscu gdzie ta wydaje się być najsłabsza. O 2:00 pod osłoną artylerii przeprawiają się na łodziach pontonowych na wysokości Karczewa gdzie zostają powstrzymani przez 5 kompanie kpt. Przybyłowicza.
Ostatecznie jednak Niemcy znajdują lukę w polskiej obronie na łączeniu stref kontroli Armii „Warszawa” i Armii „Lublin”. Przeprawiają się przez Wisłę pod Wólką Dworską. Zajmują Ostrówek, ostrzeliwują siedmioosobowy partol spieszonych kawalerzystów w Piotrowicach, zajmują Otwock Wielki. Wywiązuje się walka na północnym brzegu jeziora Rokola gdzie ginie kpt. Przybyłowicz osobiście dowodzący plutonem strzeleckim kompanii. Do walki włącza się 1 pułk kawalerii KOP (Korpusu Ochrony Pogranicza) ppłk Feliksa Kopcia i Sieradzka Brygada Obrony Narodowej, w składzie baon ON Wieluń I i baon ON Wieluń II. Oddziały należące do Oddziału Wydzielonego nr 2, 10DP pod dowództwem płk Grobickiego przybywają z Warszawy w celu wzmocnienia odcinka. Walki trwają kilka godzin w efekcie czego Niemcy ostatecznie zajmują Otwock Wielki.
Pod Piwoninem Niemcy atakują ponownie most. Tym razem zajmują przeprawę i biorą 200 kawalerzystów do niewoli. Reszta oddziału przebija się nocą po linii Ostrówiec – Otwock Wielki – Otwock Mały.
Pod Kutnem Armia „Poznań” przechodzi do kontrnatarcia. Rozpoczyna się Bitwa nad Bzurą.

Polska piechota w natarciu.
Polska piechota w natarciu.

10 września 1939 roku, niedziela.
W nocy do Otwocka przybywa płk dypl. Jerzy Grobicki, dowódca OW nr 2 oraz od niedawna Kresowej KB. Z rozkazu dowódcy Armii „Warszawa” generała Rómmla obejmuje dowodzenie obrony linii Wisły od rzeki Świder do Góry Kalwarii. 44 Rezerwowa DP płk Żongołłowicza rusza w kierunku Cegłowa, aby 15 września ponownie zasilić obronę Warszawy. Cały dzień trwają przygotowania do ataku na niemiecki przyczółek. Płk Grobicki czeka na dochodzące oddziały swojej Brygady którą pozostawił na prawym brzegu. W końcu około godziny 16:00 Wojsko Polskie przechodzi do natarcia. Przy wsparciu dwóch armat 75mm plutonu artylerii 26pp Polacy atakują siłami 5 kompanii 26pp oraz niedobitkami Kresowej Brygady Kawalerii i 1 pułku kawalerii KOP. Szybko zajmują Otwock Mały natomiast w Otwocku Wielkim dochodzi do ciężkich walk połączonych z dużymi stratami po obu stronach. Polski atak załamuje się. Niemcy powiększają przyczółek o Warszawice, Sobienie-Jeziory, Sobienie Biskupie i Sobienie Szlacheckie.
Na odcinku między Otwockiem a Garwolinem operuje osiem bombowców He-111 z 1./KG152 (1 dywizjonu 152 pułku bombowego Luftwaffe). Otwock zostaje zbombardowany, trzy osoby zostają ranne. Do miasta docierają resztki wykrwawionej 10DP która od 7 września przebija się od strony Piaseczna.

PZL.43 "Czajka" był produkowany dla Bułgarskich Sił Powietrznych
PZL.43 "Czajka" był produkowany dla Bułgarskich Sił Powietrznych

Naczelne Dowództwo już wie że plan obrony na linii wielkich rzek jest nie do zrealizowania.
Nowy plan zakłada wycofanie wojska na przedmoście rumuńskie oraz jednoczesną obronę Warszawy za wszelką cenę. W Świdrach Małych wojsko wykonuje rozkaz zniszczenia mostu. Jednak materiał wybuchowy do tego przeznaczony eksplodował dwa dni temu. Wojsko podpala most co jednak nie uszkadza jego konstrukcji.
Kilka minut po 14:30 pod Wiązowną, w Michałówku po walce z niemieckim ciężkim myśliwcem Bf-110 C-1 z I.(Z)/LG1  rozbija się polski samolot bombowo rozpoznawczy PZL.43 „Czajka” z 41 eskadry rozpoznawczej. Trzy osobowa załoga ginie na miejscu i zostaje pochowana przy wraku. PZL.43 był wersją rozwojową PLZ.23 "Karaś" produkowaną dla Sił Powietrznych Bułgarii.

Zniszczony PzKpfw I w Mszczonowie
Zniszczony PzKpfw I w Mszczonowie

11 września 1939 roku, poniedziałek.
Do Otwocka dociera 22Pułk Ułanów Podkarpackich i 13 dywizjon artylerii konnej dowodzone przez płk Władysława Płonka – oddziały Kresowej BK
31 Pułk Strzelców Kaniowskich pod dowództwem ppłk Wincentego Wnuka przeprowadza kontratak na Mszczonów zadając Niemcom dotkliwe straty. Mszczonów znajduje się na bezpośrednich tyłach 1 Dywizji Pancernej. Dodatkowo Dywizja już jest zaangażowana w pomoc wojską zaskoczonym nad  Bzurą. Na przyczółku zostają niewielkie siły wroga. Marsz na wschód zostaje zatrzymany.
Na rozkaz generała Juliusza Rómmla powstaje Grupa Operacyjna Kawalerii Generała Władysława Andersa. Grupa w skład której wchodzi Nowogródzka BK, Wołyńska BK, resztki Kresowej BK z oddziałem płk Tadeusza Komorowskiego stanowiące Grupę Wydzieloną nr 2 płk Grobiskiego mają się koncentrować na linii Falenica – Wiązowna – Stara Miłosna – Jabłonna, ze sztabem w Wiązownie.
13 Kresowa DP płk Władysława Kalińskiego przekracza Wisłę i obsadza odcinek Maciejowice – Tarnów. 
W nocy przez naprawiony most w Brzuminie, Niemcy przerzucają piechotę i wozy pancerne. Świadkowie mówią o czołgach, te jednak zostały wysłane nad Bzurę, poza tym most w Brzuminie był za słaby (10,5 tony nośności) i uszkodzony. Niemcy nie ryzykowaliby  przerzucenia 16 tonowych czołgów PzKpfw III i 18 tonowych PzKpfw IV które stanowiły trzon natarcia kompani pancernych.
1 Brygada Strzelców generała-majora Friedricha Kirchnera miała na wyposażeniu około 60 – 70 wozów pancernych Sd.Kfz 222, Sd.Kfz 223 i Sd.Kfz 231(8-Rad) i najprawdopodobniej to te siły walczyły na przyczółku pod Górą Kalwarią.


Armata polowa piechoty 75mm wz. 1897
Armata polowa piechoty 75mm wz. 1897


12 września 1393 roku, wtorek.
Niemcy opanowali lewy brzeg Wisły z tego powodu kolejne oddziały Armii „Łódź” kierują się na Modlin. Gen Anders otrzymuje rozkaz ataku na Mińsk Mazowiecki siłami swojej – Nowogródzkiej BK  oraz Wołyńskiej BK generała Juliana Filipowicza. Jednocześnie zaplanowany zostaje drugi atak na przyczółek pod Górą Kalwarią na godzinę 8:00. Plan zakłada skoordynowanie ataku z trzech kierunków: z Karczewa na Otwock Wielki, z Pilawy na Osieck - Warszawice i z Garwolina na Sobienie Biskupie. 

Polski samochód pancerny wz. 43 występował w wersji z rkm-em lub armatą 37mm. Pojazd nie nadawał się do jazdy w trudnym terenie.
Polski samochód pancerny wz. 43 występował w wersji z rkm-em lub armatą 37mm. Pojazd nie nadawał się do jazdy w trudnym terenie.

W tym celu nad Wisłą pozostaje Grupa płk dypl. Jerzego  Grobickiego w składzie:
- Kresowa BK  płk Władysława Płonka
               - 22Pułk Ułanów Podkarpackich
               - 13 dywizjon artylerii konnej
por. L. Gibba.
-10 DP 
płk Jana Zientarskiego-Lizińskiego
               - dwa bataliony  28 Pułku Strzelców Kaniowskich
               - 2, 5 i 6 bateria  10 Pułku Artylerii Lekkiej

- oddział płk Komorowskiego w OZK Garwolin
- 1 Pułk Artylerii Najcięższej majora Nowakowskiego.
- 1 pkaw KOP ppłk Feliksa Kopcia (cztery szwadrony)
- 91 dywizjon pancerny Nowogródzkiej BK majora Antoniego Śliwińskiego.

Niemiecka kolumna samochodów pancernych Sd.Kfz 231 (8-Rad)
Niemiecka kolumna samochodów pancernych Sd.Kfz 231 (8-Rad)

Z powodu spóźnienia batalionów 10 DP i 91 dywizjonu pancernego atak rozpoczyna się przed 10:00. W tym czasie niemieckie czołgi zajmują pozycje w rejonie Ostrówek - Kosumce w celu zabezpieczenia najbardziej narażonego, północnego odcinka przedmościa. Na Otwock Wielki i Sobiekursk naciera 1 pkaw KOP oraz Kresowa BK wsparta 4 armatami 75 mm 13 dak. Ułani zajmują Łukowiec i Sobiekursk. Do Piotrowic dociera stuosobowy odział z armatami ppanc 37mm. Oddział wykrywa niemieckie czołgi i rozpoczyna ostrzał. Niemcy nie dają się sprowokować do natarcia. Wzywają wsparcie artyleryjskie zza Wisły. Niemcy prowadzą ponad godzinny ostrzał Piotrowic i Warszawic haubicami 10,5 cm leFH18. Polski oddział opuszcza Piotrowice i rozwija pozycje na pobliskiej łące. Rusza polski atak ze wschodu. 10DP wsparta 8 samochodami pancernymi wz. 34  atakuje z Parysewa na Osieck i zajmuje Warszawice  Pozostałe 10 tankietek TK-3 z 91 dyonu panc atakuje na Sobienie Murowane i Sobienie Szlacheckie.  Major Nowakowski atakuje Sobienie Biskupie. Jego oddział wciąga działo na wieżę kościelną i ostrzeliwuje wroga. Oddział płk Komorowskiego ograniczył się do demonstracji na południowym odcinku przyczółka. Niemiecka piechota zmotoryzowana oraz kompania czołgów przechodzi do natarcia. Trwają walki o Otwock Wielki. Oddział pod Piotrowicami zadaje wrogom straty, ale sam traci kilkudziesięciu ludzi. Wozy 91 dywizjonu zakopują się w grząskim piachu i stają się celem dla niemieckiej artylerii ppanc tracąc impet natarcia, jeden wóz zostaje zniszczony. Osłaniające je oddziały 10 DP pod Sobieniami Kiełczewskimi przeprowadzają atak na bagnety. Po południu, po kilku godzinach zaciętych walk Niemcy tracą 4-5 czołgów, w tym jeden tonie w jeziorku pod Dziecinowem. Atak na przyczółek załamuje się i do wieczora Wojsko Polskie wraca na pozycje wyjściowe. W wyniku ostrzału w Piotrowicach ginie 12 (według innych źródeł 17) osób, w Warszawicach jedna. Obie wsie zostają zrównane z ziemią. 

Sanatorium Wojskowe w Otwocku.
Sanatorium Wojskowe w Otwocku.

Operacja nie powiodła się. W wyniku poniesionych strat w 1pkaw KOP, II szwadron zostaje scalony z IV szwadronem. W odwecie Niemcy rozstrzeliwują dziesięciu mieszkańców Otwocka Wielkiego.
Gdy w okolicach Otwocka trwają zażarte walki większość sanatoriów zostaje przekształcona w szpitale dla rannych żołnierzy. Wojsko dostarcza materiały opatrunkowe, lekarstwa i sprzęt. Pielęgniarki mają  mnóstwo pracy. Do pomocy udaje się znaleźć młode kobiety. Natomiast dotkliwie odczuwalny jest brak chirurgów. Chorych wymagających amputacji przewozi się do Sanatorium Wojskowego, gdzie lekarze, dokonując kolejnych operacji, padają ze zmęczenia.

Tankietka TK-3.
Tankietka TK-3.

13 września 1939 roku, środa.
GO Kaw. gen. Andersa wchłania 1pkaw KOP i rusza na Mińsk Mazowiecki do walki z 11 i 61 Dywizją Piechoty. Grupa płk Grobickiego licząca około 200 ułanów skoncentrowała się w folwarku Okoły w Starej Wsi. O godzinie 20:00 następuje rozwiązanie grupy.
Garwolin zostaje zajęty od północy przez oddziały Dywizji Pancernej "Kempf".
91 dywizjon pancerny majora Antoniego Śliwińskiego podczas drogi za rodzimą Nowogródzką BK wypiera z Siennicy niemiecki oddział pancerno-motorowy. Warto pamiętać że wbrew panującej obecnie opinii. Wojsko Polskie w 1939 roku posiadało nowoczesne pojazdy pancerne które w dużej mierze przewyższały technicznie czołgi Panzerwaffe. Niemcy posiadali przytłaczającą przewagę ilościową i taktyczną. Jednak tam gdzie dochodziło do starć pancernych zazwyczaj to Polacy wychodzili zwycięsko. Na pamiątkę potyczki pod Siennicą Grupy Rekonstrukcji Historycznych zorganizowały w 2013 roku rekonstrukcję bitwy. Link do filmu na YouTube.

Kolumna Wehrmachtu na ulicach Otwocka
Kolumna Wehrmachtu na ulicach Otwocka

14 września 1939 roku, czwartek.
Pułkownik Grobicki wraz z kawalerią wycofuje się przez Łaskarzew na Lubelszczyznę. Artyleria z rozwiązanej grupy kieruje się na Warszawę. Ośrodek Zapasowy Kawalerii w Garwolinie wchodzi w skład Wileńskiej BK która opuściła pozycje pod Maciejowicami aby dołączyć do GO Kaw. gen. Andersa.
W Otwocku w wyniku działań wojennych (najprawdopodobniej ostrzału artyleryjskiego) ginie czteroosobowa rodzina Koczyków mieszkająca przy ulicy Rysiej 9.
Popołudniu pierwsze oddziały Wehrmachtu wkraczają do Otwocka.
Pierścień okrążenia Warszawy zostaje zamknięty.

5. Nadzieja

Żołnierz Polski we Wrześniu 1939 dał przykład męstwa.
Żołnierz Polski we Wrześniu 1939 dał przykład męstwa.

15 września 1939 roku, piątek.
Na Pradze, na placu Szembeka dochodzi do pierwszych starć obrońców miasta z 11DP

16 września 1939 roku, sobota.
13 Kresowa DP płk Władysława Kalińskiego opuszcza odcinek Maciejowice – Tarnów z powodu możliwości dostania się w okrążenie. Dywizja kieruje się na Warszawę po linii Wilga – Osieck.
Maciejowice zajmują oddziały Dywizji Pancernej "Kempf"


17 września 1939 roku, niedziela.
13 DP osiąga Pogorzel a wieczorem 2300 żołnierzy przechodzi przez Otwock.
Rozpoczyna się inwazja ZSRR na Polskę.

18 września 1939 roku, poniedziałek.
13 DP organizuje obronę okrężną we wsi Emów.

19 września 1939 roku, wtorek.
13DP dociera do Falenicy gdzie razem z 3 Lubelskim dak toczy ciężkie walki z 11DP wspartą czołgami. Do wieczora odpiera kilka ataków.
Gen. Walter Petzel, dowodzący wojskami niemieckimi pod Warszawą, zarządza utworzenie starostwa otwockiego. O decyzji tej poinformowano na afiszach. Starostwo, mające pełnić funkcję „urzędu policyjnego”, obejmuje Otwock i gminy: Karczew, Falenicę, Wawer i Wiązownę.



20 września 1939 roku, środa.
Dowódca 13 Kresowej DP płk Władysław Kaliński postanawia odskoczyć w nocy od wroga i małymi grupkami przedzierać się do Warszawy. Do stolicy dociera według różnych źródeł od 150 do 600 żołnierzy.

Oddział Wydzielony  WP majora "Hubala" Dobrzańskiego
Oddział Wydzielony WP majora "Hubala" Dobrzańskiego

27 września 1939 roku, środa.
110 i 102 Pułk Ułanów dociera do Majątku Krubki niedaleko Mińska Mazowieckiego z zamiarem dotarcia do Warszawy.
Dowódca oddziału major Henryk Dobrzański dowiaduje się o kapitulacji Stolicy i postanawia udać się na południe. Wybiera drogę przez Kołbiel i Osieck do Maciejowic.


30 września 1939 roku, sobota.
Oddział majora Dobrzańskiego liczący 50 ułanów z dwóch pułków kawalerii otrzymuje w Podzamczu pod Maciejowicami konie od majora Fabrycego. W stadninie znajdują się konie polskiej generalicji. Major Dobrzański otrzymuje konia należącego niegdyś do marszałka Rydza-Śmigłego.

1 października 1939 roku, niedziela.
Oddział Wydzielony WP  majora Henryka „Hubala” Dobrzańskiego przekracza Wisłę pod wsią Kłoda i kieruje się na Kielecczyznę.

Świdermajer po nalocie bombowym.
Świdermajer po nalocie bombowym.

Działania pod Otwockiem od samego początku miały charakter potyczek pododdziałów Niemieckiej 1 Dywizji Pancernej z napływającymi zza Wisły rozbitymi i wycieńczonymi oddziałami Wojska Polskiego. Żołnierze piechoty polskiej  którzy od siedmiu dni cofali się z granicy na własnych nogach pod ciągłym ostrzałem z powietrza liczyli że tu, pod Otwockiem w końcu odpoczną, przegrupują się i nabiorą sił. Zamiast tego otrzymują rozkaz natarcia na Dywizję Pancerną. Tylko II baon 26pp był jednostką świeżą i wypoczętą. Jego żołnierze walczyli dzielnie o przyczółek a następnie zostali wycofani na Pragę gdzie walczyli do kapitulacji Warszawy. Można zauważyć że w trzecim tygodniu wojny zdolność bojową zachowały już tylko oddziały kawalerii. Ułani walczyli pieszo, ale poruszali się konno dzięki czemu nie tracili siły na forsowne marsze. Przykład Oddziału Wydzielonego  nr 2  płk dypl. Jerzego Grobickiego pokazuje jak wielki bałagan panował w tamtych dniach. Oddziały bez dowódców, bez łączności, bez rozkazów a czasem bez map próbowały bronić swojej ojczyzny. Postać samego Grabickiego, którego OW nr2 z każdym dniem wchłania kolejne oddziały też jest ciekawa. Znany oficer kawalerii i "zagończyk" pozostawia  swoją Kresową  BK na prawym brzegu i ucieka do Warszawy. Tu dostaje nominację na dowódcę południowego odcinka Wisły. 
Gdy zadanie nie zostaje osiągnięte a sam płk Grogicki odcięty od Warszawy wycofuje się do lasów Otwockich, podejmuje decyzję o dalszej walce. Rusza na Lubelszczyznę i dogania GO Kaw gen Andersa aby wziąć udział w drugiej bitwie pod Tomaszowem Lubelskim. Ale w okolicach Otwocka Wojsko Polskie jeszcze się pojawia. Mieszkańcy miasta są świadkami ucieczki grupy ułanów przez patrolem motocyklowym ulicą Matejki w stronę cmentarza. Jeszcze w listopadzie w okolicy działa oddział porucznika Sułkowskiego. (temat będzie rozwinięty). 
Nad Otwockiem i okolicą unosi się dym pożarów. Kilka dni silnych bombardowań i zaciętych walk odbijają piętno na krajobrazie. Otwock Wielki i Osieck, Warszawice, Piotrowice, Stara Huta i Natolin płoną. Zaczyna się okrutna pięcioletnia okupacja.


Marcin Leszczyński


Sylwetki dowódców Wojska Polskiego związanych z działaniami w okolicy Otwocka.
Sylwetki dowódców Wojska Polskiego związanych z działaniami w okolicy Otwocka.

Projekt Otwock 1938 – podróż w czasie, powstał w celu promowania Otwocka i okolic. Jego architektury, historii oraz walorów przyrody. Produkujemy krótkie filmy dokumentalne. Naszym polem działania są social media gdzie pokazujemy dawny Otwock oraz życie przed wojną. Tworzymy też mapę przedwojennego miasta i organizujemy wycieczki. W planie mamy projekt gry miejskiej, stworzenie walizkowego muzeum i kilka innych szalonych pomysłów. Działamy non profit.
Jesteśmy tu:
Oficjalna strona:
https://wiarus.jimdo.com/projekt-otwock-1938/
Facebooka:
https://www.facebook.com/otwock1938/
YouTube:
https://www.youtube.com/channel/UCV0wWUUvB1LpUm95qyuqafA
Instagram:
https://www.instagram.com/projekt_otwock/
Muzeum Przedwojnia MYVIMU: http://myvimu.com/profile/4219210-marcel
mail: projektotwock@gmail.com


źródło:
https://linia.com.pl/2017/09/01/przypominajac-wrzesien-1939-roku/

http://www.parafiawarszawice.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=140&Itemid=76

http://www.tygodniksiedlecki.com/t17161-bili.si.w.siennicy.htm

http://otwock-history.blog.pl/historia-otwocka-w-latach-ii-wojny-swiatowej/

http://garwolin.org/archiwa/2283

https://iotwock.info/artykul/wrzesien-1939-w-powiecie-otwockim/25339

http://halotuwawer.blogspot.com/2015/11/dziewiec-starych-nieczynnych-cmentarzy.html

http://www.stankiewicze.com/index.php/index.php?kat=34&sub=570

http://www.bohaterowie1939.pl/index.php

https://dobroni.pl/

http://www.mszczonow.pl/249,mszczonowski-wrzesien-1939.html

https://histmag.org/gen-bryg-jerzy-grobicki-bezkompromisowy-oficer-ktory-uniknal-dolow-katynskich-11765/2

http://kuriergalicyjski.com/historia/upamietnienia/4735-26-pulk-piechoty

http://www.mysliwcy.pl/forum/watki.php?id=490&ustaw=&s=266

http://bylonieminelo.pl/forum/viewtopic.php?f=50&t=111

http://www.dws.org.pl/viewtopic.php?f=79&t=129562&start=25

http://wegrzynek.cba.pl/ii-wojna--wiatowa-.html

http://www.jozefow.pl/page/1072,miejsca-pamieci-narodowej.html

http://odkrywca.pl/obrona-mostu-na-wisle-w-1939,109438.html

http://odkrywca.pl/polskie-wojenne-mosty-w-1939,208585.html

http://wp39.struktury.net/

http://fotelprzykominku.blox.pl/2015/02/Kresowa-Brygada-Kawalerii-w-1939.html

http://infowsparcie.net/wria/o_autorze/cwk_grudziadz.html#8bwre_08

https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Strona_g%C5%82%C3%B3wna

http://www.1939.pl/fn/viewtopic.php?t=712

http://otwock-history.blog.pl/2016/03/24/1939/

http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Niepodleglosc_i_Pamiec/Niepodleglosc_i_Pamiec-r2009-t16-n2_(30)/Niepodleglosc_i_Pamiec-r2009-t16-n2_(30)-s91-101/Niepodleglosc_i_Pamiec-r2009-t16-n2_(30)-s91-101.pdf

http://www.dws-xip.pl/PW/bio/z11.html

http://wegrzynek.cba.pl/koloni-ci-.html